Nog niet zo lang geleden was de Noordelijke IJszee het hele jaar door met ijs bedekt , ook in de zomer. In de winter waren de ijsplaten veel groter en strekten ze zich uit tot lagere breedtegraden, waaronder de Groenlandse Zee en de Beringzee. In de zomer trokken de ijsplaten zich door de stijgende temperaturen terug, maar de ijsrand reikte nog steeds tot vlak bij de kusten.
Deze situatie verandert met de jaren. Elke keer zijn de ijskappen kleiner en is er minder bevroren gebied. Wat zou er gebeuren als de Noordpool helemaal ijsvrij zou zijn?
Terugtrekkende ijskappen
De situatie waarmee we voorheen te maken hadden en de situatie waarmee we nu geconfronteerd worden, zijn totaal verschillend. Een gebied dat destijds in september ongeveer 8 miljoen vierkante kilometer besloeg, beslaat nu in diezelfde maand nog maar 3 tot 4 miljoen vierkante kilometer . In september vindt de grootste terugtrekking van de ijskappen plaats. Dit betekent dat de dikte van de ijskappen met de helft is afgenomen. Het zomerijs heeft nog maar een kwart van het volume dat het in de jaren zeventig had. Het analyseren van deze cijfers is cruciaal om de gevolgen van de totale smelt in het Arctische gebied te begrijpen.
Door de opwarming van de aarde smelt het Arctische gebied twee tot drie keer sneller dan de rest van de wereld. Dit komt door de warmtetransportketen die vanuit de evenaar begint. Deze versnelde opwarming van het Arctische gebied zal in de nabije toekomst leiden tot ijsvrije zomers.
Elk jaar, wanneer de jaarlijkse temperaturen worden geregistreerd, blijkt het warmer te zijn dan het jaar ervoor. 2016 was het warmste jaar sinds de temperatuurmetingen rond 1880 begonnen. In het verleden werd Arctisch ijs aangeduid als meerjarig ijs. Dit betekende dat het ijs zich enkele jaren eerder had gevormd en gedurende de seizoenen bleef bestaan. Doordat het zo lang duurde om te vormen, kon het ijs grote hoogten bereiken, waardoor ruig terrein en hoge bergkammen ontstonden die de doorgang van ontdekkingsreizigers en schepen belemmerden.
Tegenwoordig bestaat bijna al het ijs dat we zien uit eenjarig ijs. Dat wil zeggen, het is gevormd tijdens het huidige seizoen. Het bereikt doorgaans een dikte van slechts 1,5 meter en heeft weinig meer dan een paar richels. Het ijs dat zich in één winter vormt (en gezien de stijgende temperaturen) kan in één zomer smelten. Hierdoor sterft het zomerijs af.
Gevolgen van het verdwijnen van het ijs
Albedo verlaagd
Sinds de discussies over opwarming van de aarde en klimaatverandering begonnen, is het smelten van het ijs in het Arctische en Antarctische gebied een terugkerend thema. De gevolgen van het verdwijnen van deze enorme ijskappen zijn dramatisch voor de planeet. Albedo is het percentage zonnestraling dat door het aardoppervlak teruggekaatst wordt in de atmosfeer. Een gevolg van het smelten van de ijskappen zou een daling van de albedo zijn van 0,6% naar 0,1%. Dit leidt tot een grotere warmteophoping aan het aardoppervlak en dus tot een stijging van de wereldwijde temperaturen. Je kunt meer lezen over dit fenomeen in het artikel over smeltende oceanen.

Het probleem met albedo is dat het zomerijs zich terugtrekt in een periode van het jaar waarin de zonnestraling hoog is. Het voortdurende verdwijnen van ijs verlaagt de albedo wereldwijd. Dit draagt voor 25% bij aan de directe effecten van door de mens veroorzaakte klimaatverandering. Er wordt ook waargenomen dat, naarmate het zee-ijs verdwijnt, de sneeuw aan de kust in het voorjaar veel sneller smelt door warmere luchtmassa's die vanuit de heldere zee aanstromen.
Stijgende zeespiegel
Een tweede, meer bekend gevolg van het terugtrekken van de ijskappen is de stijging van de zeespiegel. Het zomerijs is nu nog maar een kwart van het volume dat het in de jaren zeventig had. Hierdoor stroomt smeltwater door de ijskappen de zee in, wat de zeespiegel doet stijgen. Experts van het IPCC schatten een zeespiegelstijging van meer dan een meter. Deze onomkeerbare verandering zal desastreuze gevolgen hebben voor kuststeden zoals Miami, New York, Shanghai en Venetië, en zal de frequentie van overstromingen verhogen op vlakke, dichtbevolkte kustgebieden zoals die van Bangladesh. Meer informatie over de gevolgen voor het dieet van ijsberen is te vinden op [link].
Om deze implicaties beter te begrijpen, is het relevant om te onderzoeken welk gevaar het smelten van Antarctica voor de mensheid vormt.
Methaanemissies
Een derde gevolg is de meest dreigende bedreiging voor de mensheid: methaanuitstoot vanaf de zeebodem. Het Arctische gebied heeft een eigen airconditioningsysteem dat functioneert zolang er ijs op het wateroppervlak ligt. Zelfs met weinig ijs kan de watertemperatuur in de zomer niet boven de 0 graden Celsius uitkomen. Daarom blijft dit airconditioningsysteem werken. Wanneer het ijs in de zomer echter volledig smelt, kunnen de watermassa's opwarmen tot ongeveer 7 graden Celsius, doordat ze zonnestraling absorberen (omdat er geen ijs meer is om die te weerkaatsen). In het Arctische gebied zijn de continentale platen erg ondiep, waardoor de door het water geabsorbeerde zonnestraling de zeebodem bereikt en de permafrost doet smelten die daar sinds de laatste ijstijd ligt.

De sedimenten in de mariene permafrost bevatten grote hoeveelheden opgesloten methaan, waardoor bij het ontdooien ervan grote methaanwolken vrijkomen. Methaan heeft een broeikaseffect dat 23 keer groter is dan dat van koolstofdioxide , dus de vrijlating ervan in de atmosfeer zou de opwarming van de aarde verder versterken. Als deze methaanwolken in de atmosfeer terechtkomen, zou dit tegen 2040 kunnen bijdragen aan een wereldwijde temperatuurstijging van 0,6 graden Celsius. Je kunt ook meer lezen over permafrost en methaan.
Een ander groot gevaar voor het welzijn van onze wereld is de waarschijnlijkheid dat de opwarming van het Noordpoolgebied en het verdwijnen van het zee-ijs de oorzaak zijn van het extreme weer dat we de afgelopen zes jaar hebben meegemaakt, met zeer koude of stormachtige winters in delen van Europa en Noord-Amerika en zeer warm weer in andere gebieden.
Straalstroom
Er is een straalstroom die het Noordpoolgebied scheidt van luchtmassa's op lagere breedgraden. Deze straalstroom is trager dan voorheen, omdat het temperatuurverschil tussen het water op lagere breedgraden en het Noordpoolgebied is afgenomen. Door de tragere straalstroom kunnen lokale weersystemen, zoals droogte, overstromingen en hittegolven, langer aanhouden . De grootste impact van deze tragere straalstroom wordt gevoeld in landen op middelbreedtes in het noordelijk halfrond, waar zich enkele van de meest productieve landbouwgronden ter wereld bevinden. Als dit effect aanhoudt, kan de wereldwijde voedselproductie ernstig in gevaar komen, wat kan leiden tot hongersnood, stijgende voedselprijzen en zelfs oorlogen.

Oceaan transportband
Het uiteindelijke gevolg van het verdwijnen van het ijs kan enkele voordelen hebben. Er is een zeer trage thermohaline circulatie die niet door wind wordt aangedreven , maar door de verdeling van warmte en neerslag over de zeeën. Deze circulatie staat bekend als de transportband. In feite is het een stroming waarbij massa's warm water richting de Noordpool circuleren en, naarmate ze afkoelen, zouter en dichter worden. Deze toename in dichtheid zorgt ervoor dat de watermassa's zinken en opnieuw naar lagere breedtegraden circuleren. Wanneer ze de Stille Oceaan bereiken, warmen ze weer op en, doordat ze minder dicht zijn, stijgen ze terug naar het oppervlak. Welnu, in het gebied waar de watermassa's zinken naarmate ze afkoelen en dichter worden, is sinds 1998 geen ijs meer waargenomen. Dit zorgt ervoor dat de transportband vertraagt, met als gevolg minder afkoeling van het water. Het voordeel hiervan zou kunnen zijn dat het Verenigd Koninkrijk, Ierland, IJsland en de kusten van Frankrijk en Noorwegen (evenals Noordwest-Spanje) tegen het einde van de eeuw slechts een temperatuurstijging van 2°C zullen ervaren, vergeleken met de alarmerende stijging van 4°C voor het grootste deel van continentaal Europa. Dit is goed nieuws voor Noordwest-Europa, maar niet voor tropisch Amerika, omdat het wegvallen van de stroming de temperatuur van het Atlantische water in die regio zal verhogen en daardoor de intensiteit van orkanen zal doen toenemen.

Een toekomst zonder ijs
De gegevens die we hebben over de effecten en gevolgen van ijsverlies zijn om verschillende redenen van groot belang. Ten eerste tonen ze de onjuistheid aan van argumenten over de economische voordelen van smeltend ijs voor het faciliteren van zeetransport en offshore olieboringen. Hoewel deze situatie miljarden dollars aan winst voor overheden zou kunnen opleveren, worden de kosten van de opwarming die deze situatie mogelijk maakt, geschat op biljoenen dollars.
Het tweede punt laat zien dat de toekomst van de opwarming van de aarde niet lineair voorspeld kan worden , alleen rekening houdend met CO2-uitstoot, maar dat er rekening gehouden moet worden met de talrijke factoren die bijdragen aan de versnelling van de opwarming en die uiteindelijk het patroon kunnen domineren. Ik heb al gewezen op het effect van een verlaagd albedo en de vrijgave van methaan uit mariene sedimenten. Daarom is het mogelijk dat, zelfs als we de CO2-uitstoot wereldwijd verminderen, het systeem niet op dezelfde manier zal reageren, omdat de hoeveelheid broeikasgassen in de atmosfeer toeneemt, waardoor de hoeveelheid warmte die door de aarde wordt geabsorbeerd, toeneemt. Om dit fenomeen beter te begrijpen, zie het artikel over de Totten-gletsjer en het smelten ervan.
Zoals je ziet, heeft het verdwijnen van ijs op aarde ernstige gevolgen. Een mogelijke oplossing is niet om de hoeveelheid CO2 die in de atmosfeer terechtkomt te verminderen, maar om een techniek te gebruiken om CO2 te absorberen en uit de kringloop te verwijderen. De mensheid verliest hiermee echter een van de meest vitale ecosystemen op aarde, een ecosysteem waarvan we afhankelijk zijn voor het leven dat we nu leiden.
Index
