Naarmate de aarde opwarmt, verdwijnt de sneeuw in de Spaanse bergen . Hooggelegen gebieden met minimale menselijke activiteit zijn in ons land een treffend voorbeeld van de gevolgen van de klimaatverandering. Dit fenomeen heeft een verwoestende impact op de gletsjers in de Pyreneeën en andere berggebieden van Spanje, waardoor deze cruciale ecosystemen in de nabije toekomst dreigen te verdwijnen.
In de afgelopen eeuw is bijna 90% van de gletsjeroppervlakte in Spanje verdwenen, en deze terugtrekking van het ijs is sinds 1980 versneld. Recente studies wijzen erop dat, als de situatie zich zo voortzet, er over 40 jaar mogelijk geen gletsjers meer over zijn. Dit zou niet alleen dramatische gevolgen hebben voor de lokale biodiversiteit, maar ook voor de gemeenschappen die afhankelijk zijn van smeltwater voor hun watervoorziening.
De Maladeta-gletsjer in de Pyreneeën heeft de afgelopen eeuw een meter aan dikte verloren. Gedurende deze periode is het oppervlak gekrompen van 50 hectare tot slechts 23,3 hectare. De dikte van de ijskap is op sommige plaatsen met tweeënhalve meter afgenomen en de gletsjer bevindt zich alleen nog boven de 3000 meter hoogte.
Maar waarom gebeurt dit? Het antwoord heeft te maken met het klimaat. In Noord-Spanje sneeuwt het steeds minder . Volgens een onderzoek van de Meteorologische Groep van Cantabrië (UC) is de sneeuwval in de winter met 60% en in het voorjaar met 50% afgenomen sinds het begin van de eeuw. In de vroege jaren 60 en 70 viel er tussen de vijf en acht miljoen liter sneeuw, maar in het afgelopen decennium is dit volume gereduceerd tot 2,65 miljoen liter.
Bovendien is de gemiddelde temperatuur gestegen van 5 graden Celsius naar meer dan 8 graden. Ook is de neerslag met maar liefst 25% afgenomen, van 16 miljard liter naar 12 miljard liter, wat heeft geleid tot een afname van 50% in de sneeuwaccumulatie, volgens de beoordeling die de Ebro-rivierbekkenautoriteit (CHE) tussen 1984 en 2014 heeft uitgevoerd met behulp van het Erhin-programma.
Als dit zo doorgaat, is de verwachting dat er in 2060 geen gletsjers meer in Spanje zijn. Het CLIVAR-Spanje-rapport uit 2024 beschrijft de versnelde terugtrekking van gletsjers in het afgelopen decennium, met een aanzienlijk verlies aan omvang en dikte. Uit dit rapport, dat werd gepresenteerd bij de Biodiversity Foundation, blijkt dat het aantal gletsjers in Spanje afneemt en dat ze de laatste fase van hun levenscyclus zijn ingegaan.
De versnelde achteruitgang van de cryosfeer
Het rapport onthult dat meer dan 80% van de gletsjers is verdwenen en dat ze, als deze trend zich voortzet, binnen 26 jaar volledig zouden kunnen verdwijnen. Deze crisis bedreigt niet alleen de biodiversiteit en de watervoorziening van het land, maar ook het klimaatevenwicht van de hele regio. Het verdwijnen van gletsjers heeft gevolgen voor de rivieren en meren die miljoenen mensen van voedsel voorzien, evenals voor de ecologische stabiliteit van de omliggende valleien.
De permafrost, de permanent bevroren grond, verdwijnt in de Sierra Nevada en vertoont duidelijke tekenen van opwarming in de Pyreneeën, waardoor instabiliteitsverschijnselen zoals rotsval en lawines worden versneld. Deze situatie vormt een risico voor bergbeklimmers en wandelaars in de hoogste bergen en onderstreept de noodzaak om specifieke richtlijnen te ontwikkelen om deze gevaren te beperken. Bovendien laten langetermijngegevens zien dat de duur van de sneeuwbedekking afneemt en dat de sneeuwaccumulatie op het Iberisch Schiereiland maximaal is. Hierdoor komen de waterbronnen die afhankelijk zijn van smeltende sneeuw in berggebieden in gevaar.
De gletsjers van de Pyreneeën, de meest zuidelijke gletsjers van Europa, zijn zeer gevoelig voor omgevingsomstandigheden omdat ze op de klimaatgrens liggen. Deze gletsjers zijn het onderwerp geweest van verschillende onderzoeken, waaruit is gebleken dat de dikte van het ijs sinds 1981 met 30 meter is afgenomen en dat de omvang ervan met meer dan de helft, oftewel 64%, is afgenomen. Als dit zo doorgaat, zou de Aneto-gletsjer, de grootste van Spanje, binnen tien jaar kunnen verdwijnen.
De wateren rondom Spanje
Uit gegevens van CLIVAR-Spanje blijkt dat alle oceaanwateren rond Spanje 67% sneller opwarmen dan het wereldwijde gemiddelde , wat neerkomt op een stijging van 0,25 °C per decennium, vergeleken met 0,15 °C in de rest van de oceanen. Vooral de Middellandse Zee is een van de regio's die het zwaarst getroffen wordt door klimaatverandering, met een opwarmingstempo dat sinds de jaren 1980 twee tot drie keer hoger ligt dan het wereldwijde gemiddelde. Dit fenomeen leidt tot een toename van de frequentie en intensiteit van hittegolven in zee, evenals een grotere verzilting van het oppervlaktewater.
Deze temperatuurstijging zorgt ook voor een toename van convectieve gebeurtenissen en extreme neerslag, vooral in de herfst, wat het risico op ongunstige weersomstandigheden kan vergroten. Al deze veranderingen hangen met elkaar samen en zorgen voor een spiraal van droogte en woestijnvorming in de meest kwetsbare gebieden, zoals Zuid-Europa. Volgens prognoses zullen de droogte en de ernst daarvan alleen maar toenemen.
Klimaatuitdagingen en opkomende risico's
Een aanhoudende daling van de relatieve luchtvochtigheid en een toename van de verdamping in de oceanen verergeren perioden van droogte en woestijnvorming in Zuid-Europa. Volgens prognoses kan meer dan 80% van de berggebieden te maken krijgen met een toename van extreme droogtes. De kans op extreme droogtes neemt met 150% tot 200% toe als de wereldwijde temperaturen met twee graden stijgen. Volgens het Greenpeace-rapport kan Spanje de komende 20 jaar te maken krijgen met droogtes die tien keer erger zijn dan de huidige.
Ontbossing en intensief landgebruik voor commerciële gewassen hebben geleid tot bodemdegradatie in bergachtige gebieden. Door het verlies van de vegetatiebedekking wordt het vermogen van de bodem om water vast te houden kleiner, wat de droogte verergert en het smelten van gletsjers versnelt. Bovendien draagt ​​het massatoerisme in bergachtige gebieden bij aan de druk op deze kwetsbare ecosystemen. Door skigebieden en de aanleg van infrastructuur neemt de vraag naar natuurlijke hulpbronnen toe, waardoor gletsjers en hun omgeving kwetsbaarder worden.
Bergecosystemen vormen de thuisbasis van een grote verscheidenheid aan vogel-, zoogdier- en amfibiesoorten, waarvan vele op unieke wijze zijn aangepast aan de koude omstandigheden in het hooggebergte. Het verdwijnen van gletsjers brengt ook de biodiversiteit in gevaar, omdat deze soorten gedwongen worden om naar grotere hoogten te migreren, wat gevolgen heeft voor het ecologisch evenwicht in de regio.
Omdat gletsjers snel smelten, worden miljoenen mensen geconfronteerd met waterschaarste en een groter risico op natuurrampen, zoals overstromingen. Er zijn echter nog steeds mogelijkheden om een ​​deel van de schade aan het milieu terug te draaien door middel van passend overheidsbeleid, zoals de Spaanse wet op het herstel van de natuur. Deze wet is gericht op het beschermen van belangrijke ecosystemen en het stimuleren van herbebossing.
Het behoud van de gletsjers in de Pyreneeën is cruciaal, niet alleen om esthetische of toeristische redenen, maar ook omdat ze een vitale waterbron vormen voor miljoenen mensen en voor de wereldwijde biodiversiteit. Zonder dringende actie is de toekomst van deze gletsjers onzeker en afhankelijk van gezamenlijke inspanningen om klimaatverandering en de gevolgen daarvan te beperken.
